Hanefî Usulü – Mütekellim Usulü-1

Ebubekir Sifil2012, 2012 Yılı, Fıkıh, Gazete Yazıları, Hanefî, Konularına Göre, Mezhep, Okuyucu Soruları, Şafiî, Temmuz 2012, Temmuz 2012 OS, UsulLeave a Comment

Hanefî Usulü-Mütekellim Usulü" ayrımının "Hanefîlerin Usul sistemi" ve "diğerlerinin Usul sistemi" şeklinde kesin bir farklılaşmaya tekabül etmediğini belirtmekte yarar var.

Soru


Hanefi usulüyle mütekellim usulü arasındaki fark nedir? Mütekellim usulü kısaca ne demektir ve nasıl ortaya çıkmıştır? Diğer üç mezheb usulüne mi mütekellim usulü denir yoksa bu usül farklı bir ekol müdür?

Cevap


Usul-i Fıkıh çalışmalarının tarihî seyri, İslam ilimler tarihi ile ilgilenenler için son derece verimli ve “kışkırtıcı” bir alanı teşkil eder. İmam eş-Şâfi’î’nin er-Risâle’sinin elimizde bulunan ilk Usul eseri olduğu ittifakla kabul edilen bir husustur. Bu eserden günümüze doğru gelindiğinde, bilhassa “taklid çağları” diye ifade edilen dönemlerde Usul çalışmaları dikkat çekici değişim ve dönüşümler geçirmiştir ki, “kör taklid” nitelemesini tümden boşa çıkartan bir hakikattir bu.

Şafiî Usulü üzerinden iz sürmeye devam edersek, İmam eş-Şâfi’î’nin er-Risâle’sinin üzerinden bir buçuk-iki asır geçtikten sonra Şafiî mezhebine mensup alimler tarafından kaleme alın Usul eserlerine baktığımız zaman Kelamî teknik bir dilin hakimiyetini hemen fark ederiz. el-Bâkıllânî, Ebû Bekr es-Sayrafî, İbn Fûrek, günümüze doğru geldiğimizde el-Cüveynî, el-Gazzâlî, Fahreddîn er-Râzî… bütün bu alimler Şafiî mezhebine mensuptur ve kaleme aldıkları Usul eserlerinde İmam eş-Şâfi’î’nin er-Risâle’sindeki üslup ve dil özelliklerini, hatta muhteva özelliklerini görmek mümkün değildir.

Kelam ilminin nazarî hususiyeti bu eserlerin karakteristik vasfını oluşturur. Usul’den fürua doğru, tabir yerindeyse “teoriden pratiğe” doğru bir seyir vardır bu eserlerin mantığında.

Hanefî usulü ise, metot olarak Usul kaidelerinin fıkhi meselelere tatbiki cihetine gidilerek kaleme alınmış eserlerdir. Hanefî usulcüsü, önündeki son derece zengin füruat üzerinde gerçekleştirdiği istikraî okumalarla, birbirine benzeyen meseleleri belli kaidelere bağlar, farklılık arz edenlerle ilgili farklı kaideleştirmelere gider. Mütekellim/Şafiî mesleğindeki Usul eserlerinin aksine burada “pratikten teoriye” gidiş söz konusudur.

Bir diğer söyleyişle Hanefî usulü kaleme alınırken imamların ictihadları esas alınmış, hangi hükmün hangi esasa dayanılarak vaz edildiği konusunda usul alimlerinin istikra faaliyeti belirleyici olmuştur. Bir anlamda fürudan usule gidilmiştir.

Ağırlıklı olarak Şafiî, kısmen de Malikî mezhebinde takip edilen Mütekellim metodunda ise usul kaideleri, mezhep imamlarının fer’î meselelerde verdiği hükümlerden bağımsız olarak tesbit edilmiştir. Burada usulün fürua hakim olduğunu söyleyebiliriz.

Hanefî usulüne örnek olarak ed-Debûsî’nin el-Esrâr’ını, el-Pezdevî’nin Kenzu’l-Vusûl’ünü, es-Serahsî’nin Usûl’ünü, Alâuddîn es-Semerkandî’nin Mîzânu’l-Usûl’ünü, Hâfızuddîn en-Nesefî’nin el-Menâr’ını zikredebiliriz.

Mütekellim usulüne ise İmâmu’l-Haremeyn’in el-Bürhân’ını, İmam el-Gazzâlî’nin el-Müstesfâ’sını, Fahruddîn er-Râzî’nin el-Mahsûl’ünü ve el-Âmidî’nin el-İhkâm’ını örnek olarak zikredebiliriz.

Devam edecek.

14 Temmuz 2012 – Milli Gazete

Sonraki Yazı

Ramazanı "Yaşamak"

Ramazan Yazıları Bir Ramazana daha kavuştuk elhamdülillah. Gündüzlerin ayrı, gecelerin ayrı ihya edildiği bir feyiz ... Read more

Önceki Yazı

Kadının Mirastan Mahrum Edilmesi

Geçtiğimiz hafta sonu bir icazet merasimine iştirak etmek üzere Of'a gittim. Bölgenin Kur'an kursu ve ... Read more

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir